Sve je počelo u livnici, najstarijoj fabrici u Srbiji

Od kada su u njoj izlivene prve topovske cevi 1853. godine, najstarija srpska fabrika, nekadašnji Vojnotehnički zavod u Kragujevcu, a današnja „Zastava oružje”, bila je ne samo zamajac industrije nego i kolevka radničkog pokreta na našim prostorima.

Prve radničke organizacije i sindikati nastajali su upravo u krugu ove fabrike krajem 19. i početkom 20. veka. Od prvih štrajkova u Topolivnici do masovnih radničkih prvomajskih protesta, ovaj pokret oblikovao je moderni identitet Kragujevca. U istoriji dugoj 173 godine, najteže trenutke Vojnotehnički zavod i njegovi nadaleko čuveni majstori-oružari proživeli su za vreme Velikog rata. O tome svedoči više od 6.000 originalnih dokumenata i eksponata u Muzeju „Stara livnica”, koji se nalazi u najstarijem sačuvanom delu fabrike.

Vojnotehnički zavod odigrao je tada ključnu ulogu u snabdevanju naše vojske oružjem i vojnom opremom. Iscrpljena u balkanskim ratovima, Srbija nije bila vojno spremna za nove oružane sukobe 1914. godine. Naoružanje je bilo zastarelo i sa raznolikim kalibrom pušaka i topova, a za kratko vreme trebalo je proizvesti veliku količinu pušaka i municije. Zato je Narodna skupština Srbije Zavodu u Kragujevcu odobrila kredit od sto miliona dinara i u fabrici oružja, te je odmah počela ubrzana proizvodnja.

U radionicama je prerađivana municija dobijena od Rusije i zaplenjeni austrougarski topovi, a francuska vojska poslala je 200.000 artiljerijskih metaka, na kojima je pre otpremanja na front rađena prekalibracija, jer nisu odgovarali srpskim poljskim topovima kalibra 75 mm. Uskoro je krenula i domaća proizvodnja.

U VTZ-u je oktobra 1915. godine proizvedena prva podvodna mina koja je korišćena na Savi i Dunavu u borbama protiv austrougarske flotile. Konstruisao ju je pukovnik Miodrag Vasić, kao i prvu srpsku ručnu bombu, popularnu „vasićku”. Nastavilo se i sa proizvodnjom artiljerijske municije koja je bila potrebna sve više, pa su proizvodni pogoni radili danonoćno, bez prekida.

Tokom austrougarske ofanzive 1915. godine VTZ je pretrpeo velika oštećenja u bombardovanju. Uoči okupacije Kragujevca naređeno je da se evakuiše u Kraljevo i Kruševac. Međutim, zbog kratkog roka prevezene su železnicom samo najvažnije mašine i postrojenja. Za njima su krenuli i radnici i fabričko osoblje.

Međutim, napad neprijatelja je bio silovit i naši vojnici nisu uspeli sve da istovare, pa je mnogo mašina ostalo u vagonima, a jedan deo je zakopan. Dosta oružja je ostalo i u fabrici, pa su na poslednjoj sednici uoči okupacije grada kragujevački odbornici odlučili da svi odrasli muškarci odu u fabriku oružja i ponesu sa sobom po jednu pušku, kako ne bi pale neprijatelju u ruke.

Majstori Vojnotehničkog zavoda, njih oko 400, povlačili su se preko Albanije i stigli na Krf sa srpskom vojskom. Oni su na Solunskom frontu u pokretnim poljskim radionicama popravljali municiju i oružje. Posle su ih preuzeli saveznici i poslali ih u Francusku u vojne fabrike u Parizu, Krezou, Lionu i Sent Etjenu.

Tamo su se doškolovali i radili, a kako su bili izuzetno cenjeni, dobili su visoka priznanja od francuskih vojnih stručnjaka. Kada je trebalo da se vrate u Srbiju, tome se usprotivio francuski ministar ratne proizvodnje Alber Toma, koji je slao čak pet Francuza za jednog našeg majstora.

Kako nikakvim metodama prinude nisu uspeli da vrate na posao majstore VTZ-a koji su ostali u Kragujevcu, Austrougari su odlučili da unište fabriku oružja. Zaplenjena je sva zatečena oprema i podeljena između zemalja Centralnih sila i to tako što je po 30 odsto pripalo Austrougarskoj, Nemačkoj i Bugarskoj, a ostatak Turskoj.

Najviše su stradale starije zgrade i hale sa metalnom konstrukcijom, a ono što nisu uspeli da unište i odnesu, Austrougari su pretvorili u konjušnice. U tom pljačkaškom piru naročitu revnost je pokazalo Ministarstvo rata u Beču, koje je prema proceni od 7. februara 1916. godine, iz Kragujevca transportovalo opremu u vrednosti od 50.000 tadašnjih maraka.

Nakon oslobođenja, Vojnotehnički zavod postepeno je postao jedan od najvažnijih vojnih industrijskih centara u tadašnjoj Jugoslaviji, a radnički pokret koji se tamo formirao bio je jedan od najmasovnijih u Srbiji tog vremena. Sindikalne organizacije borile su se za obnovu fabrike i punu zaposlenost radnika. Radnički štrajkovi koji su u VTZ počeli još 1893. godine zbog oduzimanja biračkog prava periodično su izbijali. Štrajkovalo se zbog neredovnih plata, nepravilnosti u radu nadzornika pogona, dugog radnog vremena i smanjenja nadnica, a duge prvomajske povorke na ulicama Kragujevca odražavale su odlučnost radničke borbe za dostojanstven život.