„Albanizovanje” srpskih svetinja

Niz napada na Srpsku pravoslavnu crkvu i srpski identitet, to jest duhovno i kulturno nasilje na Kosovu i Metohiji podebljan je nedavnim obijanjem i oštećenjima crkava u Dobrotinu i Gornjoj Gušterici. Ovaj zločin izazvao je reakcije nadležnih, ali i stručne javnosti, koja upozorava da se osim fizičke borbe vodi i ona na planu tumačenja i prisvajanja istorije.

Profesor Filološko-umetničkog fakulteta u Kragujevcu, istoričarka umetnosti i ekspert za srpsku srednjovekovnu baštinu Jasmina Ćirić govorila je o ovoj temi za RTS i, tom prilikom, istakla da napadi na crkve i verske objekte na KiM jesu novi ali da je taktika koja se primenjuje na terenu stara i dobro poznata.

Objasnila je da ovde nije reč samo o kriminalnim radnjama već i o ozbiljnom kršenju Zakona o zaštiti kulturnih dobara Republike Srbije i međunarodnog prava, dodajući da svaki napad na zadužbine, bilo da je reč o srednjovekovnim spomenicima bilo objektima novijeg datuma, predstavlja napad na kulturnu i versku baštinu SPC.

Metod napada može se pratiti kroz dugu istoriju, kaže Ćirićeva podsetivši da se upravo ove godine navršava 45 godina od požara u Pećkoj patrijaršiji. Požar je bio podmetnut u noći između 15. i 16. marta 1981. godine, u vreme eskalacije krize na Kosovu i Metohiji. Potom su usledili događaji 1999, donošenje Rezolucije 1244 i kasniji martovski pogrom 2004, kada su brojni spomenici teško oštećeni ili uništeni.

Uništavanje materijalnih tragova

Profesorka Ćirić ukazala je na to da „u samoj Rezoluciji 1244 ne postoji poseban član koji se odnosi na zaštitu kulturnih dobara”, mehanizmi zaštite jačani su tek nakon velikih razaranja. Ona procenjuje i podvlači da fizički napadi često idu ruku pod ruku sa pokušajima revizije istorije, navodeći kao primer pokušaj preuzimanja crkve u Rakinici kod Podujeva, uništavanje ostataka hrama Bogorodice Hvostanske, „Male Studenice” koju je kao episkopiju ustanovio Sveti Sava.

– Kada se uništi materijalni trag, otvara se prostor za promenu narativa – objašnjava Ćirićeva, naglašavajući značaj arhivske građe i dokumentacije, poput crteža arhitekte Miloša Sekulića koji se čuvaju u Beogradu.

Podsetila je na nesreću koju su zadesile fresaka u Bogorodici Ljeviškoj i Gračanici tokom pogroma 2004. godine, kada su oštećeni i ktitorski portreti kralja Milutina sa jasnim natpisima o njegovoj vladarskoj tituli.

– Kada se zapali ktitorska freska, jasno je da je reč o pokušaju brisanja istorijskog svedočanstva.

Promena istorijskog narativa se vrši „albanizovanjem” i „kosovarizovanjem” srpskih svetinja.

Profesorka Ćirić ukazala je na to da na pojedinim univerzitetima u Prištini deluje istoriografska struja naučnika koja uz podršku dela međunarodne akademske javnosti nastoji da srpsku srednjovekovnu baštinu predstavi kao deo drugačijeg kulturnog konteksta. Objave na društvenim mrežama u kojima se Gračanica predstavlja kao „albanska bazilika” koju je navodno obnovio kralj Milutin, samo je jedan od primera.

– To je ta „kosovarizacija” – kada se egzaktni naučni podaci zamenjuju konstrukcijama koje nemaju utemeljenje u izvorima.

Profesorka Ćirić ocenjuje da međunarodna javnost nije dovoljno upoznata sa stanjem na terenu čak iako su pojedini spomenici pod zaštitom Uneska. Delegacija Srbije u međunarodnim institucijama ulaže napore, ali je neophodna bolja koordinacija, a jedan od ključnih koraka, prema njenom mišljenju, bilo bi snažnije povezivanje Ministarstva spoljnih poslova, Ministarstva kulture, verskih institucija i naučne zajednice.

Na kraju, profesorka Ćirić je posebno naglasila značaj objavljivanja naučnih radova o ovim pitanjima na svetskim jezicima.