Koje su posledice odlaganja rađanja prvog deteta

Nešto više od četvrtine žena i čak 45 odsto muškaraca starih 35 godina u našoj zemlji ne ma dete, pokazao je poslednji popis stanovništva Srbije. Zahvaljujući specijalnoj obradi popis– nih sociodemografskih podataka došli smo do zaključka da prosečna žena koja nema potomstvo živi u gradu, nije u partnerskoj zajednici, zaposlena je i ima više ili visoko obrazovanje. Na nivou opština i gradova, najviše žena sa 35 godina koje nisu imale dete prilikom popisa 2022. godine živelo je u centralnim beogradskim opštinama Stari grad, Savski venac i Vračar, u kojima svaka druga žena na sredini četvrte decenije još uvek nije postala majka. Prosečan muškarac bez dece koji je imao 35 godina prilikom poslednjeg popisa stanovništva živeo je u gradu, nije bio u (van)bračnoj zajednici, bio je zaposlen i stekao je srednjoškolsko obrazovanje. Podaci takođe govore da je čak u pet opština udeo muškaraca koji nisu postali očevi do 2022.

bio viši od 60 odsto, a to su Priboj, Stari grad, Crna Trava, Nova Varoš i Golubac. Činjenica da značajno veći broj muškaraca nego žena starih 35 godina nema dete može se objasniti biološkom datosti o potencijalno dugom plodnom periodu muškaraca i socijalnoj normi o najčešće kasnijem stupanju u bračnu zajednicu muškaraca koji su po pravilu stariji od žene sa kojom zasnivaju brak ili partnerstvo, kaže dr Mirjana Rašević iz Odeljenja društvenih nauka SANU i dugogodišnja direktorka Instituta društvenih nauka, upravnica Centra za demografska istraživanja i profesorka na Katedri za demografiju Geografskog fakulteta u Beogradu.

Naša sagovornica ističe da je odlaganje ulaska u roditeljstvo za kasnije godine života važan uzrok niskog nivoa fertiliteta, sa kojim se danas suočavaju brojne ili sve evropske zemlje. Problem je još veći, dodaje ona, kada u jednoj populaciji postoji relativno veliki udeo žena starosti između 30 i 35 godina koje još uvek nemaju decu.

„Iako se one nalaze u plodnom periodu, može se pretpostaviti da jedan broj njih iz različitih razloga, kao što su fiziološko smanjenje plodnosti, sekundarni infertilitet, veća psihološka cena braka i rađanja dece u starijim godinama, neće moći da ima željeni broj dece. Odlaganje rađanja za kasnije životno doba nosi i brojne rizike za nepovoljni tok i ishod trudnoće. Osim toga, poklapanje izraženijeg porasta prosečne starosti majke prilikom rođenja deteta sa jasnim padom stope završenog fertiliteta kod petnaest analiziranih generacija žena, rođenih od 1968. do 1982. godine, ubedljivo ukazuje da odlaganje ulaska u roditeljstvo nije bilo kasnije kompenzovano većim brojem dece. Važi i suprotno. Popisni rezultati pokazuju da postoji obrnuta relacija između prosečne starosti majke pri rođenju prvog deteta i broja živorođene dece. Naime, prosečna starost majke u Srbiji pri rođenju prvog deteta iznosila je 27 godina ako je rodila samo jedno dete, 24 godine ako je rodila dva deteta, 23 godine ako je rodila tri deteta, 22 godine ako je rodila četiri deteta i 21 godinu ako je rodila petoro ili više dece”, objašnjava dr Mirjana Rašević.

Ona dodaje da je odlaganje rađanja dece intenzivirano između dva poslednja popisa stanovništva. Naime, podaci govore da je prilikom popisa 2022. bez dece bilo čak 87 odsto

žena starosti 20–24 godine. Utvrđeno je da u reprodukciji nije učestvovalo gotovo dve trećine žena starosti 25–29 godina i više od trećine žena između 30. i 34. godine života. Na regionalnom nivou, najveći udeli žena bez dece u svim analiziranim starosnim grupama najviši su u Beogradskom regionu. S obzirom na to da su muškarci u Srbiji prvi put upitani koliko dece imaju prilikom poslednjeg popisa stanovništva, došlo se do zaključka da oni u većoj meri odlažu ulazak u roditeljstvo u odnosu na žene iste starosne dobi. Razlike po polu izrazite su već od 25. godine, a brojke govore da oko 95 odsto muškaraca u starosnoj grupi od 20 do 24 godine nema decu, a to važi i za oko 80 procenata muškaraca starosti 25–29 godina i oko 60 odsto njih starosti 30–34 godine.

„Poslednjih desetak godina sprovedeno je više istraživanja koja su se, direktno ili indirektno, bavila pitanjem uzroka odlaganja rađanja u Srbiji. Nalazi su ukazali da nesporno važnu ulogu ima nezaposlenost mladih ili rad na određeno vreme, teškoće u rešavanju stambenog pitanja, nizak životni standard, kao i problemi u vezi sa čuvanjem dece mladih parova. No pored ovih činilaca iz ekonomskog kruga, od uticaja su i drugi faktori, počev od nezadovoljstva društveno-političkim kontekstom i neizvesne budućnosti, preko povećanog investiranja u profesionalnu karijeru i žena i muškaraca, teškoća u pronalaženju odgovarajućeg partnera i ulaganja u lični identitet u uslovima jasnog rizika za razvod braka, pa sve do razvijenih aspiracija prema potrošnji i slobodnom vremenu. Ipak, treba podsetiti na rezultate nacionalnog reprezentativnog istraživanja koje je sproveo dr Dragan Popadić sa saradnicima iz 2019. godine, koji su pokazali da su za mlade u Srbiji najbitnije vrednosti deca, brak i uspešna karijera”, navodi dr Mirjana Rašević.

Ona dodaje da su, pored odlaganja roditeljstva, za sve kasnije godine života prisutni i drugi izazovi koji ugrožavaju reproduktivno zdravlje. To su dominacija tradicionalne kontrole rađanja, rasprostranjeno rizično ponašanje među mladima, učestalost polno prenosivih infekcija, kao i visoke stope incidencije i visoke stope mortaliteta (u evropskim razmerama) u vezi sa karcinomom dojke i karcinomom grlića materice žena.

„Pored poboljšanja opštih društvenih uslova, politički odgovor na nizak fertilitet treba da bude dugoročan, celovit i zasnovan na evidencijama različite vrste. Nalazi o razlozima odlaganjima ulaska u roditeljstvo ukazuju kreatorima politika da je neophodno pokušati da se ublaže barijere za rađanje i podizanje prvog deteta u optimalnoj životnoj dobi. U tom smislu, bitno je smanjiti ne samo ekonomsku već i socijalnu i psihološku cenu roditeljstva kroz podršku savremenim oblicima zajedništva između žene i muškarca i pomoć pri uspostavljanju balansa između porodice i posla, kao i rađanja i obrazovanja. Osim toga, važno je promovisati savremeni koncept planiranja porodice u funkciji očuvanja reproduktivnog zdravlja. Sprovođenje ovih mera bilo bi podsticajno i za rađanje drugog i(li) trećeg deteta u porodici”, zaključuje dr Mirjana Rašević.